عامل بیماری Ichthyophthirius multifiliis است؛ یک انگل تکسلولی مژکدار که در آب شیرین زندگی میکند و میتواند پوست، بالهها و بهخصوص آبشش ماهی را درگیر کند.
علائم بیماری
علائم بسته به شدت آلودگی متفاوت است، اما مهمترین موارد عبارتاند از:
ایجاد نقاط سفید کوچک و متعدد روی پوست، بالهها و گاهی آبشش
مالیدن بدن به دیواره یا کف مخزن و رفتار Flashing
افزایش ترشح مخاط
بیقراری و کاهش فعالیت طبیعی
کاهش اشتها و در موارد شدید، قطع تغذیه
تنفس سریع و سخت
تجمع ماهیها نزدیک ورودی آب یا سطح آب در صورت آسیب آبشش
ضعف، کاهش رشد و لاغری
در آلودگی شدید، تلفات ناگهانی؛ بهخصوص زمانی که آبششها درگیر شوند.
نکته مهم در فیلماهی: اگر انگل عمدتاً آبشش را درگیر کرده باشد، ممکن است لکههای سفید واضح روی بدن دیده نشود؛ بنابراین صرفاً نبودن لکه سفید به معنی نبودن ایک نیست.
چرخه زندگی انگل؛ چرا درمان باید تکرار شود؟
یکی از مهمترین نکات درباره ایک این است که یک بار درمان معمولاً کافی نیست.
انگل چند مرحله دارد:
Trophont
انگل روی بدن یا آبشش ماهی قرار دارد و از بافت ماهی تغذیه میکند. در این مرحله به دلیل قرار گرفتن در بافت، نسبت به بسیاری از مواد شیمیایی مقاومتر است.
Tomont
انگل بالغ از بدن ماهی جدا شده و در محیط آب، روی سطوح مختلف کیست تشکیل میدهد.
Tomites / Theronts
داخل کیست تعداد زیادی مرحله آزاد ایجاد میشود که وارد آب شده و باید در مدت مشخصی ماهی جدید پیدا کنند.
بنابراین داروهایی که در آب استفاده میشوند، بیشتر روی مراحل آزاد انگل مؤثرند و نه انگل بالغی که داخل پوست ماهی قرار گرفته است. به همین دلیل درمان باید با توجه به دمای آب و چرخه زندگی انگل تکرار شود.
دمای آب چه نقشی دارد؟
دمای آب سرعت چرخه زندگی ایک را تغییر میدهد.
هرچه دما مناسبتر و بالاتر باشد، چرخه زندگی انگل سریعتر میشود و فاصله بین درمانها باید کوتاهتر باشد؛ در آب سرد، چرخه میتواند بسیار طولانیتر شود.
به همین دلیل نباید یک نسخه ثابت برای همه مزارع و همه دماها تجویز کرد.
روشهای کنترل و درمان
روش انتخابی به سن و اندازه فیلماهی، دمای آب، کیفیت آب، سیستم پرورش، تراکم ماهی و مقررات مربوط به مصرف دارو در ماهیان خوراکی بستگی دارد.
۱. نمک
افزایش کنترلشده شوری میتواند در برخی سیستمهای آب شیرین به کنترل مراحل آزاد انگل کمک کند و همچنین استرس تنظیم اسمزی ناشی از آسیب پوست و آبشش را کاهش دهد. در منابع عمومی آبزیپروری، 4 تا 6 گرم نمک در لیتر 4_6 ppt) برای برخی ماهیان آب شیرین بهعنوان درمان طولانیمدت مطرح شده است، اما باید تحمل شوری فیلماهی و شرایط مزرعه قبل از اجرای آن بررسی شود.
۲. فرمالین
فرمالین یکی از مواد مؤثر شناختهشده علیه ایک است و در سیستمهای تانکی کاربرد دارد؛ اما مقدار مصرف باید بر اساس محصول تجاری، مقررات محلی، کیفیت آب و تحمل ماهی تعیین شود.
هنگام استفاده از فرمالین، هوادهی بسیار مهم است؛ زیرا فرمالین میتواند اکسیژن محلول را تحت تأثیر قرار دهد و ماهی مبتلا به آسیب آبشش حساستر است.
مقدار مصرف : 100تا 200 cc در مترمکعب به مدت 10 الی 15 دقیقه و سپس تعویض کامل آب
۳. سولفات مس
سولفات مس میتواند علیه ایک مؤثر باشد، اما حاشیه ایمنی آن محدود است و سمیت آن به ویژگیهای آب، بهخصوص قلیائیت، وابسته است.
اگر قلیائیت آب مشخص و قابل اندازهگیری نیست، استفاده از سولفات مس توصیه نمیشود.
۴. مالاشیت گرین
مالاشیت گرین در گذشته یکی از مواد شناختهشده برای درمان ایک بوده است، اما برای ماهیان خوراکی به دلیل نگرانیهای ایمنی غذایی و مقررات، استفاده از آن در بسیاری از کشورها محدود یا ممنوع شده است. بنابراین برای فیلماهی پرورشی نباید صرفاً بر اساس منابع قدیمی از آن استفاده کرد.
فقط دارو کافی نیست!
درمان موفق ایک فقط به دارو وابسته نیست.
همزمان باید:
- تراکم ماهی کنترل شود
- بقایای کف و مواد آلی جمعآوری شود
- سیستم و تجهیزات آلوده تمیز و ضدعفونی شوند
- کیفیت آب و اکسیژن محلول مرتب بررسی شود
- ماهی جدید قبل از ورود به گله اصلی قرنطینه شود
- ورود آب، تجهیزات یا ماهی آلوده به سیستم جلوگیری شود
چون مراحل کیستی انگل میتوانند در محیط باقی بمانند و باعث آلودگی مجدد شوند
تشخیص قطعی
دیدن لکههای سفید به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست.
بهترین روش، بررسی نمونه تازه از پوست یا آبشش زیر میکروسکوپ است. در بررسی مستقیم میتوان انگل را شناسایی کرد.
این موضوع خیلی مهم است چون بیماریهایی مثل Trichodina، Chilodonella، قارچها و بعضی مشکلات پوستی هم میتوانند علائم ظاهری مشابه ایجاد کنند.
چه زمانی بیماری خطرناک می شود؟
اگر ایک به آبشش برسد، وضعیت میتواند خیلی سریع جدی شود.
انگل زیاد → آسیب آبشش → کاهش تبادل
اکسیژن → تنفس سخت → ضعف شدید → تلفات
به همین دلیل در فیلماهی، مشاهدهی تنفس سریع، تجمع در جریان ورودی آب، بیحالی و کاهش شدید اشتها باید جدی گرفته شود؛ حتی اگر لکههای سفید زیادی روی پوست مشاهده نشود.
