VHS یک بیماری ویروسی بسیار واگیردار است که عامل آن VHSV (Viral Hemorrhagic Septicemia Virus) است. این ویروس در جنس Novirhabdovirus از خانواده Rhabdoviridae قرار دارد. قزلآلای رنگینکمان (Oncorhynchus mykiss) یکی از گونههای مهم حساس به این بیماری است. یکی از ویژگی های مهم VHS این است که میتواند در برخی شرایط باعث تلفات شدید و سریع شود؛ در بچهماهیها حتی تلفات بسیار بالا گزارش شده است.
علائم بالینی مهم در قزلآلا
علائم ممکن است با توجه به سن ماهی، سویه ویروس، دمای آب و شرایط مزرعه متفاوت باشد، اما موارد زیر اهمیت بیشتری دارند:
تلفات ناگهانی و افزایش سریع مرگومیر
بیحالی و کاهش فعالیت
تیره شدن رنگ بدن
خونریزی در پوست و اطراف پایه بالهها
خونریزی در آبششها و چشمها
بیرونزدگی چشمها (Exophthalmia)
رنگپریدگی آبششها به علت کمخونی
متورم شدن شکم
تجمع مایع در حفره شکمی
شنای غیرطبیعی یا چرخشی
کاهش اشتها
نکته مهم این است که همه ماهیهای آلوده الزاماً علائم واضح نشان نمیدهند و ماهی بدون علامت نیز میتواند در انتشار ویروس نقش داشته باشد.
در کالبدگشایی چه چیزهایی دیده می شود؟
در بررسی ماهی تلفشده یا مشکوک، ممکن است موارد زیر مشاهده شود:
خارجی:
خونریزیهای نقطهای یا لکهای
تیرگی پوست
بیرونزدگی چشم
آبششهای کمرنگ
داخلی:
خونریزی در اندامهای داخلی
تجمع مایع در حفره شکمی
رنگپریدگی اندامها
خونریزی در کلیه، کبد و طحال
البته این علائم اختصاصی VHS نیستند و بیماریهایی مانند IHN، SVC و برخی عفونتهای باکتریایی نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند؛ بنابراین تشخیص صرفاً با مشاهده علائم ظاهری قابل اعتماد نیست. تشخیص قطعی باید آزمایشگاهی باشد.
نقش دمای آب
دمای آب یکی از عوامل بسیار مهم در بروز و شدت VHS است. VHSV معمولاً در آبهای خنک اهمیت بیشتری پیدا میکند و بسیاری از رخدادها در فصلهای سردتر یا بهار گزارش میشوند. USDA-APHIS اشاره میکند که بیشتر طغیانهای VHS در بهار و در دماهای کمتر از حدود 15°C رخ میدهند و تلفات ناشی از VHSV در دماهای بالاتر از حدود 18°C کمتر دیده میشود. بنابراین در یک مزرعه قزلآلا، افزایش ناگهانی تلفات در آب سرد همراه با خونریزی و تیرگی بدن باید زنگ خطر جدی برای بررسی VHS باشد.
راههای انتقال ویروس
VHSV میتواند از طریق موارد مختلف منتقل شود:
1. آب آلوده
یکی از مهمترین مسیرها، تماس ماهی سالم با آب آلوده به ویروس است.
2. ماهی آلوده
انتقال مستقیم بین ماهیهای آلوده و سالم میتواند باعث انتشار بیماری شود.
3. ترشحات ماهی
ویروس میتواند از طریق ادرار و مایعات تولیدمثلی ماهیان آلوده وارد محیط شود.
4. تجهیزات آلوده
تور، سطل، لباس، چکمه، وسایل حملونقل و سایر تجهیزات میتوانند ویروس را از یک استخر یا مزرعه به محل دیگر منتقل کنند.
5. انتقال ماهی
ورود بچهماهی یا ماهی مولد آلوده به یک مزرعه سالم، یکی از خطرناکترین مسیرهای ورود بیماری است.
آیا VHS درمان دارد؟
درمان اختصاصی و مؤثر ضد ویروسی برای VHSV وجود ندارد. بنابراین مدیریت بیماری بیشتر بر پایه پیشگیری، قرنطینه، تشخیص سریع و کنترل انتشار است. این موضوع باعث میشود پیشگیری در مزارع قزلآلا اهمیت بسیار زیادی داشته باشد.
مهم ترین راه های پیشگیری
برای یک مزرعه قزلآلا، این موارد بسیار مهم هستند:
- قرنطینه ماهیهای جدید
هر ماهی یا بچهماهی جدید قبل از ورود به جمعیت اصلی باید تحت برنامه قرنطینه و بررسی سلامت قرار گیرد.
- ضدعفونی تجهیزات
تور، سطل، لباس، چکمه و تجهیزات مشترک باید بهصورت اصولی تمیز و ضدعفونی شوند.
- جلوگیری از انتقال آب آلوده
نباید آب یک واحد آلوده به واحد سالم منتقل شود.
- کنترل ورود و خروج
ورود افراد، تجهیزات و وسایل نقلیه به بخشهای مختلف مزرعه باید کنترل شود.
- حذف سریع ماهیان تلفشده
لاشه ماهیهای تلفشده نباید در محیط مزرعه رها شوند.
- پایش روزانه تلفات
افزایش غیرعادی تلفات باید سریع ثبت و بررسی شود.
- خرید از منبع معتبر
وضعیت بهداشتی و سابقه بیماری مرکز تولیدکننده بچهماهی اهمیت بسیار زیادی دارد.
WOAH نیز بر تشخیص سریع، کنترل جابهجایی، پایش و رعایت اصول امنیت زیستی (Biosecurity) برای کنترل بیماریهای ویروسی آبزیان تأکید دارد.
تشخیص قطعی VHS چگونه است؟
تشخیص قطعی باید در آزمایشگاه انجام شود.
روشهای تشخیصی میتوانند شامل:
RT-PCR
برای شناسایی ماده ژنتیکی ویروس
Virus Isolation (VI)
برای جداسازی ویروس
و روشهای تأییدی دیگر باشند.
در استانداردهای تشخیصی WOAH، روشهای آزمایشگاهی برای شناسایی VHSV تعریف شدهاند.
به همین دلیل اگر در مزرعه قزلآلا علائم مشکوک دیده شود، نباید صرفاً بر اساس ظاهر ماهی اعلام کرد که بیماری VHS است؛ نمونهگیری صحیح و آزمایش تشخیصی ضروری است.
نکته جالب درباره VHSV
VHSV فقط محدود به قزلآلا نیست و میتواند گونههای مختلف ماهیهای آب شیرین و دریایی را آلوده کند. تاکنون ژنوتیپهای اصلی I، II، III و IV برای VHSV توصیف شدهاند و زیرگروههای مختلفی نیز وجود دارند. به همین دلیل، کنترل جابهجایی ماهی بین منابع آبی مختلف اهمیت زیادی دارد.
